In this article, evaluations on the Human Rights and Equality Institution of Turkey (HREIT), which has been granted B status by the Global Network of National Human Rights Institutions, are given.

1.  Global Network of National Human Rights Institutions

The Global Alliance of National Human Rights Institutions (GANHRI), a network of human rights institutions from around the world, was established in 1993. GANHRI supports national human rights institutions in compliance with the Paris Principles and works for the protection and strengthening of human rights.

2.  Paris Principles

National Human Rights Institutions (NHRIs) came to the fore as an idea in the period following World War II. In 1991, an international workshop on “national institutions for the protection and promotion of human rights” was organized to establish a framework for the status of NHRIs, and this framework was adopted as the Paris Principles at the 1993 Vienna Conference on Human Rights.

Adopted on 20 December 1993 by the UN General Assembly, the Paris Principles are a fundamental text setting out the framework for the qualifications of national human rights institutions, also referred to as “national institutions”.

The importance of the Paris Principles lies not only in determining the structure and function of NHRIs, but also in giving legitimacy and credibility to these institutions. In this sense, national human rights institutions to be established at the national level must be in line with the Paris Principles in order to have the expected impact.

3.  Accreditation

Accreditation is a procedure within GANHRI for the international visibility, recognition and voice of NHRIs, the purpose of which is to establish the national institution’s compliance with the Paris Principles.

According to the GANHRI Statute, the Sub-Committee on Accreditation (SCA) is the body that accredits national institutions according to their degree of compliance with the Paris Principles.

As of 2021, out of 128 institutions within GANHRI, a total of 118 NHRIs have been accredited, of which 86 are A level and 32 are B level.

Organizations accredited at level A are considered to be in compliance with the Paris Principles. These organizations can participate in all national and international meetings of national human rights institutions at a voting level. They may also attend all meetings of the Human Rights Council and speak on any agenda item.

The countries that received A status in the evaluation are as follows; Colombia, El Salvador, Indonesia, Nigeria, Peru, Sierra Leone.

Organizations accredited at level B may participate as observers in international meetings of national human rights institutions. However,

they are not issued international human rights institution badges and cannot speak at meetings of the Human Rights Council.

Some of the countries, including Turkey, to which the Sub-Committee granted B status are as follows: Nepal, Sri Lanka and Madagascar.

4.  A Level B Accredited Organisation; HREIT

The Human Rights and Equality Institution of Turkey (HREIT) has been accredited with “B” status by the Secretariat of the Accreditation Subcommittee of the Global Network of National Human Rights Institutions (Subcommittee). In other words, HREIT is far from meeting the Paris Principles.

It can only  participate  in   international  meetings as an observer, but it cannot receive the badge from an international human rights institution and it is not given the right to speak at the meetings of the Human Rights Council.

5.  HREIT’s B Accreditation Distortion

In its statement dated 10 October 2022, HREIT presented its B status as a great success and deliberately misled the public opinion.¹ In fact, the   decision of the HREIT regarding the Committee of granting of  “B” status;

-It means that the institution concerned is recognized as a National Human Rights Institution (NHRI) and therefore has the opportunity to participate in international and regional meetings of NHRIs.

-It will have the opportunity to submit parallel reports to the UN Organs and to the Universal Periodic Review Mechanism (UPRM) of the Human Rights Council“, but concealed the fact that it would only participate in the meetings as an observer and have no say in the proceedings, that it would not even be able to receive a badge from an international human rights organization, and

that in the eyes of GANHRI it had the same status as countries such² as Nepal, Sri Lanka and Madagascar.

6.  Reasons for Granting B Accreditation to HREIT

The GANHRI Subcommittee on Accreditation (SCA) published a report on the results of its meeting held in Geneva on 3-7 October 2022.³

In the said Report, criticisms against HREIT were expressed and the reasons why it was given B status were explained. The SCA analyzed HREIT in terms of the following criteria and found it inadequate.

a)  Independence

According to the Law on the Organisation of HREIT, the institution lacks independence due to the tutelage of the President over the institution. The Subcommittee on Accreditation emphasized that HREIT

should be independent from the government and parliament in terms of its structure, composition, decision-making and working method.

b)  Addressing Human Rights Violations

The Subcommittee found HREIT’s efforts to address all human rights violations and to carry out follow-up activities to ensure that the State fulfills its protection obligations inadequate.

The Subcommittee also recommended to HREIT that its positions on these issues be made public, as this would help promote and protect human rights, as well as strengthen the institution’s credibility and accessibility for all people in Turkey.

c)   Promoting ratification of or accession to international human rights instruments

The Subcommittee found that HREIT was not expressly authorized to                                                                                          promote ratification of and accession to regional and international human rights instruments.

d)  Interaction with the International Human Rights System

The Subcommittee observed that HREIT did not engage effectively and independently with the international human rights system.

e)  Pluralism and Diversity

The Law on Organisation does not contain any provisions on the pluralism and diversity of HREIT members and staff.

The Subcommittee determined that currently only 2 of the 11 members of the HREIT Board are women and one of them is disabled, and reported that 79 of the 180 staff members are women and 6 of them are disabled.

The Subcommittee recommended that the requirement for NHREI to reflect the principles of pluralism and diversity, including gender representation of the members of the NHREI Board, be included in the Law on Organisation.

f)  Selection and Appointment

Article 10(2) of the Law on the Organisation provides that the members of the Board will be elected by the President of the Republic. The Subcommittee considered that the selection and appointment process currently enshrined in the law does not ensure broad consultation and participation of civil society.

The Sub-Committee is of the view that the selection process should be characterized by openness and transparency. That is, it should be under the control of an independent and credible organization and should include fair consultation with NGOs and civil society.

The Subcommittee also noted that the Organisation Law did not establish predetermined, objective and publicly available criteria for assessing applicants.

g)  Annual Report

The Subcommittee found that there is no provision in the Organisation Law of HREIT on whether the annual and special reports are discussed in the Parliament.

The Subcommittee recommended that the Law on Organisation be amended to enable HREIT to discuss and evaluate the annual, special and thematic reports of the Parliament.

h)  Term of Office

Since there is no provision in the Law on Organisation and other legislation on whether the members of the HREIT Board can be re-elected or not, the door is left open for them to serve indefinitely.

The Subcommittee noted that HREIT reported that in practice, four of the current Board members were reappointed for a second term. In order to promote institutional independence, the Subcommittee recommended an amendment to the Law on the Organisation of the NHREI to limit the term of office to a second appointment.

7.  HREIT was Monitored for 5 Years

The accreditation process is reviewed every five years. In this sense, after five years, i.e. in 2027, HREIT is required to resubmit the necessary documents to the Subcommittee and fulfill the compliance with the Paris Principles and the recommendations and suggestions of the Subcommittee.

HREIT is an organization that was established as a “friends for friends’ sake“. It has no noteworthy activities regarding the grave human rights violations in Turkey. It is impossible for it to be accredited international organizations with its practices that use the regime’s rhetoric and justify the regime’s unlawful practices. Even a person who defends child marriages and says that preventing the consensual marriages of 15-year-olds is a violation of “human rights” and accuses those who live together without the marriage of having “perverted relationships” has been the president of this institution for years.⁴

Dr. Gökhan Güneş

Bu yazıda;Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı’nın B statü verdiği Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’na ilişkin değerlendirmelere yer verilmiştir.

1. Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı

Dünyanın farklı ülkelerinin insan hakları kurumlarının oluşturduğu Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı (The Global Alliance of National Human Rights Institutions – GANHRI), 1993’te kuruldu. Ulusal insan hakları kurumlarını Paris Prensiplerine uygunluk açısından destekleyen GANHRI, insan haklarının korunması ve güçlendirilmesi için çalışmalar yapmaktadır.

2. Paris Prensipleri

Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının (UİHK) bir fikir olarak gündeme gelmesi II. Dünya Savaşını takip eden döneme denk gelmektedir.

1991 yılında “insan haklarının korunması ve gücendirilmesi için ulusal kurumlar” konusunda uluslararası bir çalıştay düzenlenerek UİHK’lerin statüsünün çerçevesi oluşturulmuş VE 1993 Viyana İnsan Hakları Konferansı’nda da bu çerçeve Paris Prensipleri adı altında kabul edilmiştir.

20 Aralık 1993’te BM Genel Kurulunda kabul edilen Paris Prensipleri, “ulusal kurumlar” olarak da anılan ulusal insan hakları kurumlarının taşıması gereken niteliklere dair çerçeveyi belirleyen temel bir metindir.

Paris Prensiplerinin önemi, UİHK’lerin yapısını ve işlevini belirlemenin yanında, esasen bu kurumlara meşruiyet ve güvenilirlik kazandırmasından gelmektedir. Bu anlamda, ulusal düzeyde kurulacak ulusal insan hakları kurumlarının kendisinden beklenen etkiyi gösterebilmesi için Paris Prensipleri ile uyumlu olması zorunludur.

3. Akreditasyon

Akreditasyon, UİHK’lerin uluslararası düzeyde görünürlüğü, kabulü ve  oy-söz sahibi olması için GANHRI bünyesinde gerçekleştirilen bir prosedür olup amacı ulusal kurumun Paris Prensipleri’ne uygunluğunu tespit etmektir.

GANHRI Statüsüne göre, ulusal kurumları, Paris Prensiplerine uyumluluk derecelerine göre akredite edecek birim Akreditasyon Alt Komitesi’dir (SCA).

2021 yılı itibariyle GANHRI bünyesinde yer alan 128 Kurumdan, 86’sı A düzeyi ve 32’si B düzeyinde olmak üzere topla 118 UİHK akredite olmuştur.

A düzeyinde akredite olan kuruluşların Paris Prensipleri ile uyumluluk gösterdiği değerlendirilmektedir. Bu kuruluşlar, ulusal insan hakları kurumlarına ilişkin ulusal ve uluslararası tüm toplantılara oy verebilecek düzeyde katılabilir. Ayrıca İnsan Hakları Konseyinin tüm toplantılarına katılıp herhangi bir gündem maddesi hakkında söz alabilirler.

Yapılan değerlendirmede A statüsü alan ülkeler şunlardır; Kolombiya, El Salvador, Endonezya, Nijerya, Peru, Siera Leone.

B düzeyinde akredite olan kuruluşlar ise ulusal insan hakları kurumlarına ilişkin uluslararası toplantılara gözlemci olarak katılabilirler. Fakat kendilerine UIHK yaka kartı verilmez, İnsan Hakları Konseyinin toplantılarında söz alamazlar.

Türkiye’nin de içinde bulunduğu ve Alt Komitenin B statü verdiği ülkelerin bazıları şunlardır: Nepal, Sri Lanka ve Madagaskar.

4. B Düzey Akredite Bir Kuruluş; TİHEK

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı Akreditasyon Alt Komitesi Sekreterliğince (Alt Komite) “B” statüsünde akredite edilmiştir. Yani TİHEK, Paris İlkelerini karşılamaktan çok uzaktır. Uluslararası toplantılara sadece gözlemci olarak katılabilir, ancak Uluslararası İnsan Hakları Kurumu yaka kartı alamaz ve İnsan Hakları Konseyinin toplantılarında kendisine söz hakkı verilmez.

5. TİHEK’in B Akreditasyon Çarpıtması

TİHEK, 10 Ekim 2022 tarihli açıklamasında B statü almasını büyük bir başarı olarak sunmuş ve kamuoyunu bilerek yanıltmıştır.[1] Zira TİHEK; Akreditasyon Alt Komitesinin, ‘B’ statüsü verilmesine ilişkin kararı;

-İlgili kurumun bir Ulusal İnsan Hakları Kurumları’nın (UİHK) olarak kabul edildiği, bu nedenle UİHK’ların uluslararası ve bölgesel toplantılarına katılma fırsatına sahip olduğu anlamına gelmektedir.

-BM Organlarına ve İnsan Hakları Konseyi’nin Evrensel Periyodik İnceleme Mekanizmasına (EPİM) paralel raporlar sunma imkanına sahip olacaktır” şeklinde duyurmuş, ancak yapılacak toplantılara sadece gözlemci olarak katılıp hiçbir söz hakkı olmadığını, hatta Uluslararası İnsan Hakları Kurumu yaka kartı dahi alamayacağı gerçeğini ve GANHRI nazarında Nepal, Sri Lanka ve Madagaskar gibi ülkelerle aynı statüde olduğu gerçeğini gizlemiştir.[2]

6. TİHEK’E B Akreditasyon Verilmesinin Sebepleri

GANHRI Akreditasyon Alt Komitesi (SCA) Cenevre’de 3-7 Ekim 2022 tarihinde yaptığı toplantı sonuçlarını bir rapor halinde yayımlamıştır.[3]

Söz konusu Raporda TİHEK’e yönelik eleştirirler dile getirilmiş ve neden B statüsünün verildiği gerekçeleriyle anlatılmıştır. SCA, TİHEK’i aşağıdaki kriterler açısından ele almış ve yetersiz bulmuştur.

a) Bağımsızlık: TİHEK Teşkilat Kanununa göre Cumhurbaşkanının Kurum üzerindeki vesayeti nedeniyle kurumun bağımsızlık niteliği yoktur. Akreditasyon Alt Komitesi; TİHEK’in yapısı, bileşimi, karar verme ve çalışma yöntemi bakımından hükümetten ve parlamentodan bağımsız olmasını gerektirdiğini vurgulamıştır.

b) İnsan Hakları İhlallerinin Ele Alınması

Alt Komite, TİHEK’in tüm insan hakları ihlallerini ele alma ve Devletin koruma yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlamak için takip faaliyetleri yürütme çabalarını yetersiz bulmuştur.

Alt Komite ayrıca, insan haklarının desteklenmesine ve korunmasına yardımcı olacağı ve aynı zamanda kurumun Türkiye’deki tüm insanlar için güvenilirliğini ve erişilebilirliğini güçlendireceği için bu konulardaki pozisyonlarının kamuya açıklanmasını TİHEK’e tavsiye etmiştir.

c) Uluslararası İnsan Hakları Belgelerinin Onaylanmasını veya Bunlara Katılımın Teşvik Edilmesi

Alt Komite, TİHEK’in bölgesel ve uluslararası insan hakları belgelerinin onaylanmasını ve bunlara katılımı teşvik etmek için açıkça yetkilendirilmemiş olduğunu tespit etmiştir.

d) Uluslararası İnsan Hakları Sistemi ile Etkileşim

Alt Komite, TİHEK’in uluslararası insan hakları sistemi ile etkin ve bağımsız bir şekilde ilişki kurmadığını gözlemlemiştir.

e) Çoğulculuk ve Çeşitlilik

Teşkilat Kanunu, TİHEK üyelerinin ve personelinin çoğulculuğu ve çeşitliliği konusunda herhangi bir hüküm içermemektedir.

Alt Komite, şu anda TİHEK Kurulunun 11 üyesinden sadece 2’sinin kadın ve birinin engelli olduğunu belirlemiş, 180 personelden 79’unun kadın ve 6’sının da engelli olduğunu raporlamıştır.

Alt Komite, TİHEK’in, TİHEK Kurulu üyelerinin cinsiyet temsili de dahil olmak üzere çoğulculuk ve çeşitlilik ilkelerini yansıtması şartının Teşkilat Kanununa dahil edilmesini tavsiye etmiştir.

f) Seçim ve Atanma

Teşkilat Kanununun 10(2). maddesi, Kurul üyelerinin Cumhurbaşkanı tarafından seçileceğini öngörmektedir. Alt Komite, halihazırda yasada yer alan seçme ve atama sürecinin sivil toplumun geniş bir istişare ve katılımını sağlamadığını değerlendirmiştir.

Alt Komite, seçim sürecinin açıklık ve şeffaflık ile karakterize edilmesi gerektiği görüşündedir. Yani, bağımsız ve güvenilir bir kuruluşun kontrolü altında olmalı ve STK’lar ve sivil toplum ile adil istişareyi içermelidir.

Alt Komite ayrıca, Teşkilat Kanununun başvuru sahiplerini değerlendirmek için önceden belirlenmiş, nesnel ve kamuya açık kriterler oluşturmadığını not etmiştir.

g) Yıllık Rapor

Alt Komite, yıllık ve özel raporların TBMM’de görüşülüp görüşülmediği konusunda TİHEK Teşkilat Kanununda düzenleme bulunmadığını tespit etmiştir.

Alt Komite, TİHEK’in, TBMM’nin yıllık, özel ve tematik raporlarını tartışmasını ve değerlendirmesini sağlamak için Teşkilat Kanununda bu yönde değişiklik yapılmasını tavsiye etmiştir.

h) Görev Süresi

TİHEK Kurulu üyelerinin yeniden seçilip seçilemeyeceği konusunda Teşkilat kanunu ve diğer mevzuatta bir düzenleme olmadığından, sınırsız görev yapma imkânına açık kapı bırakılmıştır.

Alt Komite, TİHEK’in uygulamada, mevcut Kurul üyelerinden dördünün ikinci bir dönem için yeniden atandığını bildirdiğini not etmiştir. Kurumsal bağımsızlığı teşvik etmek için Alt Komite, görev süresinin ikinci kez atama ile sınırlandırılmasını için TİHEK Teşkilat Kanununda değişiklik yapılmasını tavsiye etmiştir.

7. TİHEK 5 Yıl İzlenmeye Alındı

Akreditasyon süreci her beş yılda yeniden gözden geçirilmektedir. Bu anlamda beş yıl sonra yani 2027’de TİHEK’in gerekli belgeleri Alt Komiteye tekrar sunması ve Paris Prensiplerine ve Alt Komitenin öneri ve tavsiyelerine uygunluğu yerine getirmesi gerekmektedir.

TİHEK, “dostlar alış verişte görsün” kabilinden kurulmuş bir yapıdır. Türkiye’deki ağır insan hakları ihlallerine ilişkin kayda değer hiçbir faaliyeti yoktur. Rejiminin söylemlerini kullanan ve rejimin hukuksuz uygulamalarını temize çıkaran uygulamalarıyla uluslararası kuruluşlar nezdinde akredite olması olanaksızdır. Zira çocuk evliliklerini savunup 15 yaşındaki çocukların rıza ile olabilecek nikâhlarının engellenmesinin ”insan hakkı” ihlali olduğunu söyleyen ve nikâhsız birliktelik yaşayanları ”sapkın ilişkiler” kurmakla itham edebilen bir kişi bile bu Kurumun yıllarca başkanlığını yapmıştır.[4]

[1] https://www.memurlar.net/haber/1043602/tihek-ulusal-insan-haklari-kurumlari-kuresel-agi-nezdinde-akreditasyon-aldi.html

[2] https://www.tihek.gov.tr/kurumumuz-ulusal-insan-haklari-kurumlari-kuresel-agi-ganhri-nezdinde-akreditasyon-statusu-kazandi/

[3]https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/nhri/ganhri/2022-11-08/SCA-Adopted-Report-October-2022-EN.pdf

[4] https://t24.com.tr/haber/tihek-baskani-tbmm-de-cocuk-evliliklerini-savundu-15-yasinda-nikah-kiyilmamasi-insan-hakki-ihlali,955038